4. Achtergrond en Onderbouwing

We zijn goed geworden in het verbinden van systemen en het uitwisselen van gegevens. Maar daarmee hebben we nog niet automatisch informatie begrepen.

In mijn onderzoek ben ik gestart naar de praktische betekenis van de ‘Semantic Webvisie’ van Tim Berners-Lee. Het idee daarachter is dat informatie zo wordt beschreven dat computers niet alleen gegevens met elkaar kunnen uitwisselen, maar deze gegevens ook op een machine-interpreteerbare manier kunnen verwerken op basis van hun betekenis en de relaties tussen de beschreven entiteiten.

Binnen de overheid komen we hiervoor onder andere het begrip semantische interoperabiliteit tegen. Het gaat dan niet alleen om de vraag of twee systemen gegevens met elkaar kunnen uitwisselen, maar ook of zij dezelfde betekenis geven aan die gegevens.

In mijn zoektocht naar hoe dit in de praktijk vorm krijgt, kom ik verschillende wetten, verordeningen en definities tegen. Als ik deze naast elkaar leg, ontstaat een beeld van een ontwikkeling die al langere tijd gaande is. De overheid is al geruime tijd bezig met het verbinden van informatie en systemen. Wel lijkt de aandacht steeds meer te verschuiven van het uitwisselen van gegevens naar het begrijpen van de betekenis van die gegevens.

Op Europees niveau kom ik uit bij de Interoperable Europe Act. Deze is vastgelegd in Verordening (EU) 2024/903 van 13 maart 2024. De verordening trad op 11 april 2024 in werking en is sinds 12 juli 2024 van toepassing. Een aantal bepalingen, waaronder die over interoperabiliteitsbeoordelingen, is vanaf 12 januari 2025 van toepassing.¹

De verordening richt zich op het verbeteren van de interoperabiliteit binnen de publieke sector. Daarbij gaat het onder andere om grensoverschrijdende samenwerking en Europese digitale overheidsdiensten. Wat ik interessant vind, is dat interoperabiliteit vanuit vier verschillende dimensies wordt bekeken: juridisch, organisatorisch, semantisch en technisch.¹

Daarmee wordt duidelijk dat interoperabiliteit niet alleen een technisch vraagstuk is. Het gaat ook over de vraag of organisaties, processen en informatiesystemen dezelfde betekenis kunnen geven aan de informatie waarmee zij werken. Dat lijkt misschien een klein verschil, maar volgens mij is het een belangrijke stap. Twee systemen kunnen technisch prima met elkaar communiceren, terwijl de organisaties achter die systemen toch iets anders verstaan onder dezelfde gegevens.

Die ontwikkeling begint in Nederland al eerder dan je misschien zou verwachten. Het Besluit informatievoorziening in de rijksdienst 1990 bevatte al uitgangspunten voor de samenhang en coördinatie van de overheidsinformatievoorziening. Zo werd onder meer geregeld welke verantwoordelijkheden verschillende ministers hadden voor deelgebieden van de informatievoorziening.²

Dit is natuurlijk nog geen semantische interoperabiliteit zoals we die tegenwoordig bedoelen. Toch is het interessant dat ook toen al werd nagedacht over samenhang, coördinatie en verantwoordelijkheden binnen de overheidsinformatievoorziening. Daarmee is een vroege voorloper zichtbaar van de latere aandacht voor interoperabiliteit.

De betekenislaag wordt later explicieter. In 2011 wordt in het kader van standaardisatie gesproken over semantische standaarden: afspraken over de eenduidige betekenis van gegevens in ketens en werkprocessen.³ Daarmee wordt eigenlijk een heel praktisch probleem benoemd. Wanneer verschillende organisaties met elkaar samenwerken, moeten zij niet alleen gegevens kunnen uitwisselen. Ze moeten ook hetzelfde begrip hanteren.

Een voorbeeld daarvan is het begrip ‘adres’. Het lijkt een eenvoudig begrip, maar wat bedoelen we precies met een adres? Gaat het om een woonadres, een correspondentieadres of bijvoorbeeld een historisch adres? En welke onderdelen horen bij een adres? Als verschillende organisaties daar verschillende definities voor gebruiken, kunnen systemen technisch gezien wel gegevens uitwisselen, maar ontstaat er toch verschil in interpretatie.

Ook in de Nederlandse Overheid Referentie Architectuur, de NORA, wordt interoperabiliteit vanuit verschillende kanten bekeken. NORA omschrijft interoperabiliteit als het vermogen van entiteiten en/of apparaten om met elkaar te interacteren. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen onder andere technologische, organisatorische, semantische en juridische interoperabiliteit.⁴

Bij semantische interoperabiliteit gaat het vervolgens om de vraag of de betrokken partijen de gebruikte begrippen op dezelfde manier kunnen interpreteren. In het NORA-begrippenkader wordt dit bijvoorbeeld omschreven als het vermogen van systemen of organisaties om gegevens aan de kant van de zender en ontvanger op dezelfde manier te interpreteren.⁴

Het GDI Begrippenkader omschrijft interoperabiliteit als het vermogen van organisaties en systemen om samen te werken. Ook daar worden juridische, organisatorische, semantische en technische interoperabiliteit onderscheiden. Voor interoperabiliteit zijn onder meer standaarden, protocollen en procedures nodig.⁵

Maar ook hier lijkt de ontwikkeling verder te gaan. NORA beschrijft NL-SBB als een standaard waarmee begrippen eenduidig kunnen worden beschreven. Daarbij bestaat ook de mogelijkheid om begrippenkaders als Linked Data te publiceren. Daarmee wordt een verbinding gelegd tussen het eenduidig beschrijven van begrippen en het realiseren van semantische interoperabiliteit.⁶

Daarnaast wordt binnen NORA steeds nadrukkelijker de verbinding gelegd tussen begrippenmanagement en informatiemodellering. In recente publicaties uit 2026 wordt beschreven hoe deze twee gebieden concreter met elkaar worden verbonden. Daarmee verschuift de aandacht niet alleen naar de betekenis van afzonderlijke begrippen, maar ook naar de manier waarop die begrippen in informatiemodellen met elkaar samenhangen.⁷

Als ik deze ontwikkelingen naast elkaar leg, zie ik dus steeds hetzelfde patroon terugkomen. Eerst gaat het om de vraag: Kunnen systemen met elkaar communiceren? Daarna komt de vraag: Begrijpen die systemen en organisaties de gegevens ook op dezelfde manier? En vervolgens ontstaat de mogelijkheid om ook de relaties tussen die begrippen en gegevens explicieter te maken.

Maar daarmee zijn we er volgens mij nog niet. Hier maak ik zelf een volgende stap. ‘De Informatieomslag’ bouwt voort op deze ontwikkeling, maar probeert het perspectief nog iets verder te verschuiven. Als semantische interoperabiliteit ervoor zorgt dat verschillende systemen en organisaties gegevens op dezelfde manier kunnen interpreteren, kunnen we dan nog een stap verder gaan? Kunnen we niet alleen de betekenis van een gegeven vastleggen, maar ook de relaties, context, herkomst en geldigheid ervan expliciet met dat gegeven verbinden?

Dan ontstaat bijvoorbeeld:
Gegeven: een adres

Betekenis: woonadres van persoon X

Relatie: persoon X is eigenaar/bewoner van pand Y

Context: geldig vanaf datum Z

Bron: organisatie A
Het voorbeeld laat zien dat het adres dan niet langer slechts een waarde is die van het ene systeem naar het andere wordt gestuurd. Het wordt onderdeel van een netwerk waarin betekenis, relaties, context en herkomst met elkaar wordenverbonden.

Daarmee verschuift de aandacht van gegevensuitwisseling naar informatie in samenhang. Als ik deze ontwikkeling grofweg bekijk, lijkt de aandacht lange tijd sterk te hebben gelegen op het verbinden van systemen en het uitwisselen van gegevens. Daarna is steeds meer aandacht gekomen voor het eenduidig beschrijven en interpreteren van de betekenis van die gegevens. De volgende stap zou dan kunnen zijn om juist de relaties tussen informatie, context en werkelijkheid centraler te stellen.

Misschien is dat uiteindelijk ook de stap van het Semantic Web naar wat we nodig hebben voor de volgende fase van onze informatievoorziening. Niet alleen informatie die machines kunnen uitwisselen, maar informatie waarvan ook de betekenis en samenhang voor mens én machine bruikbaar zijn.

Voor mij ligt daar met ‘De Informatieomslag – Geef betekenis aan de mens en zijn omgeving’ de volgende stap: hoe maken we de omslag van het verbinden van systemen en gegevens naar het verbinden van betekenisvolle informatie in samenhang en context, zodat we kunnen begrijpen wat er in een concrete situatie aan de hand is?

Voetnoten

1. Europese Unie, Verordening (EU) 2024/903 van het Europees Parlement en de Raad van 13 maart 2024 tot vaststelling van maatregelen voor een hoog niveau van interoperabiliteit van de publieke sector in de Unie (Interoperable Europe Act), PbEU 2024, L 2024/903.
2. Besluit informatievoorziening in de rijksdienst 1990, Stcrt. 1991, nr. 20.
3. Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, Instellingsbesluit College en Forum Standaardisatie 2012, Staatscourant 2011, nr. 23581, toelichting.
4. NORA Online, NORA Begrippenkader, begrippen ‘interoperabiliteit’ en ‘semantische interoperabiliteit’.
5. GDI Begrippenkader – Gegevensuitwisseling, begrip ‘interoperabiliteit’, NORA Online.
6. NORA Online, NL-SBB – Nederlandse standaard voor het beschrijven en publiceren van begrippen; zie ook Handreiking NL-SBB.
7. NORA Online, NL-SBB en MIM: samenhang tussen begrippen en informatiemodellen, 1 maart 2026.