6. Lokale unieke eigenheid
De kracht van 342 gemeenten zit in hun lokale eigenheid. Maar betekent dat ook dat we voor 342 gemeenten afzonderlijke applicatielandschappen moeten inrichten?
Zoals ik in mijn blog van vorige week beschreef, maken gemeenten binnen wettelijke en bestuurlijke kaders hun eigen keuzes. Zij bepalen hoe zij inspelen op de behoeften van hun inwoners en ondernemers, hoe zij hun dienstverlening organiseren, hun organisatie inrichten en invulling geven aan hun taken en beleid.
Een kleine zijsprong. Toch hebben gemeenten ook opvallend veel gemeen. Iedere gemeente heeft medewerkers, financiële processen, HR, inkoop, contractmanagement, documentbeheer, een website en digitale dienstverlening. Iedere gemeente moet begroten, factureren, betalen, personeel aannemen en ontwikkelen, informatie beheren en verantwoording afleggen.
Is elke gemeente dan ook een volledig unieke organisatie? Over deze vraag verwonder ik me al veertig jaar. Gemeenten ontwikkelen, beheren, koppelen en vernieuwen veel vergelijkbare voorzieningen afzonderlijk van elkaar. De context verschilt, maar een groot deel van de onderliggende functionaliteit komt overeen.
Kunnen gemeenten niet slimmer omgaan met de bedrijfsvoeringsapplicaties? Kunnen ze beter redeneren vanuit de functionaliteit die ze gezamenlijk nodig hebben, in plaats van vanuit de applicaties die ze afzonderlijk denken nodig te hebben? Mijn verwondering blijft.
Volgens mij vraagt dit om een ander perspectief, een informatieomslag. Mijn onderzoek richt zich op de vraag of gemeenten generieke functionaliteiten meer gezamenlijk kunnen organiseren. Standaardiseren waar het kan. Ruimte houden om te differentiëren waar dat nodig is. En ruimte houden om te experimenteren waar dat waarde toevoegt. Zou dat mogelijk zijn?
Een gezamenlijke voorziening betekent niet dat gemeenten voor ieder thema één applicatie nodig hebben. Soms is één gedeelde applicatie logisch, soms gaat het om gedeelde functionaliteit, standaarden, gegevensvoorzieningen, infrastructuur of diensten. Het gaat mij niet vooraf om één applicatie, maar om hoe we de benodigde functionaliteit het beste organiseren.
En dat betekent zeker niet dat iedere gemeente hetzelfde wordt. Een gezamenlijke HR-oplossing betekent niet hetzelfde HR-beleid. Een gezamenlijke financiële voorziening betekent niet dezelfde begrotingskeuzes. Een gezamenlijke websitebasis betekent niet dezelfde identiteit of dienstverlening.
Ik zie het zo dat de gezamenlijke voorziening de generieke functionaliteit levert. Gemeenten organiseren onderling de verantwoordelijkheden, zeggenschap en het beheer, met oog voor hun bevoegdheden, democratische controle en lokale beleidsruimte.
Ik vergelijk het met de infrastructuur voor water, gas, elektriciteit en internet in een appartementencomplex met 342 appartementen. De basis hoeft niet voor ieder appartement opnieuw te worden ontworpen. Toch kan iedere bewoner zijn eigen inrichting kiezen.
Zo wil ik ook naar gemeentelijke informatievoorziening kijken, één gezamenlijke basis voor 342 verschillende gemeenten. Sterker nog, door het generieke gezamenlijk te organiseren, ontstaat juist meer ruimte voor lokale opgaven, keuzes en behoeften die hen onderscheiden.
Nederland heeft ervaring met het samenbrengen van gemeentelijke organisaties. In 1899 telde Nederland 1.121 gemeenten. Sinds 1 januari 2023 zijn dat er 342. 1
Bij herindelingen worden organisaties, medewerkers, processen, gegevens en informatievoorzieningen samengebracht of opnieuw ingericht. De gemeenten hebben dus al tientallen jaren ervaring met het bepalen wat gezamenlijk kan en wat specifiek moet blijven. Natuurlijk is een gemeentelijke herindeling niet hetzelfde als het gezamenlijk organiseren van voorzieningen terwijl gemeenten zelfstandig blijven. Maar er moet wel steeds opnieuw worden bepaald wat kan worden geharmoniseerd en wat specifiek moet blijven.
Als 342 gemeenten regelmatig vergelijkbare oplossingen ontwikkelen, beheren en koppelen, kunnen zij hun kennis en ontwikkelkracht dan niet beter bundelen?
Dat is voor mij de kern van de informatieomslag: niet alles 342 keer opnieuw organiseren, maar bewust bepalen wat gemeenten samen kunnen doen en wat lokaal moet blijven.
Voetnoot:
1 Bron: CBS https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/50/aantal-gemeenten-stabiel-na-decennialange-afname